Mới bốn giờ sáng, khi tiếng gà trống hoa mơ nhà nội chưa kịp cất tiếng gáy đầu ngày, cả gian nhà xóm Lưới đã bừng tỉnh trong ánh đèn măng-xông sáng rực. Hôm nay là ngày giỗ ông cố, một trong những ngày lễ trọng đại nhất năm của gia đình Triết, ngày mà con cháu từ khắp các ngả sông Tiền, từ trên huyện, ngoài tỉnh đều dong xuồng máy, chạy xe ôm kéo về đông đủ.
Trong tâm thức của người dân miền Tây năm 2002, đám giỗ không chỉ là dịp để tưởng nhớ người đã khuất, mà còn là một ngày hội thắt chặt tình làng nghĩa xóm, nơi phô diễn trọn vẹn nét văn hóa ẩm thực và tính cách hào sảng, trọng nghĩa tình của người dân vùng sông nước.
Sáng sớm, khoảng hiên trước và mé sông nhà nội đã được phân chia ranh giới “tác chiến” rõ ràng theo một quy luật bất thành văn của hai giới.
Ngoài bến sông, cánh đàn ông trai tráng gồm ba Triết, chú Hai, chú Ba và mấy anh em họ chú bác, mình trần trùng trục, quần đùi vén cao, đang ngồi chồm hổm trên những chiếc đôn gỗ để làm vịt. Ba con vịt xiêm béo mầm, nuôi thả vườn dừa bằng cám gạo suốt mấy tháng trời, giờ được các chú ra tay một cách gọn gàng, dứt khoát.
“Nè anh Ba, hứng cái huyết cho khéo nha, lát nữa làm dĩa tiết canh vịt xiêm rắc đậu phộng rang với ngò gai là hết sẩy đó!” Chú Hai vừa cầm ấm nước sôi ùng ục đổ lên mình vịt vừa oang oang cười nói, khói nước bốc lên nghi ngút quyện vào làn sương sớm lạnh căm.
Tiếng dao bằm thịt chát chát trên chiếc thớt gỗ nghiến, tiếng các chú bàn luận xôn xao về giá dừa xiêm tuần nầy, tiếng máy đuôi tôm xành xạch của mấy người khách phương xa vừa cập bến… tạo nên một bầu không khí náo nhiệt, rộn ràng cả một khúc sông.
Trong khi đó, “bộ tổng tham mưu” của cánh phụ nữ lại chiếm lĩnh hoàn toàn gian bếp sau và khoảng sân giữa. Mẹ Triết cùng các thím, các dì đang tất bật chuẩn bị cho công đoạn gói bánh tét đòn, món bánh bắt buộc phải có trên bàn thờ ông cố.
Nền nhà lót gạch tàu đỏ rực rỡ những nong xôi nếp ngỗng đã ngâm nước lá dứa thơm nức mắt, những rổ đậu xanh cà vỏ vàng ươm và những dây mỡ heo ướp đường thắt eo ngay ngắn. Bà nội Triết ngồi trên chiếc ghế đẩu, thong thả dùng chiếc khăn vải mùng lau sạch từng tàu lá dừa nước, lá chuối hột đã được phơi qua một nắng cho dẻo dai.
“Mấy đứa coi lau lá cho kỹ nha, lá chuối hột gói bánh mới xanh, mốt cắt ra đòn bánh nhìn mới bắt mắt.” Nội bỏm bẻm nhai trầu, chốc chốc lại lên tiếng chỉ đạo kỹ thuật cho đám con dâu.
Triết thọc tay vào túi quần sọt, quả đầu ba phân binh nghiệp vuông vức, chiếc khăn quàng đỏ hôm nay anh thắt ngay ngắn để tỏ lòng tôn kính ông cố. Anh không ra ngoài phụ làm vịt, cũng không chen vào chỗ các dì gói bánh, mà thong thả bước vào gian bếp sau, nơi ngọn lửa củi đòn đang cháy bùng rực lửa dưới chiếc nồi gang khổng lồ dùng để luộc bánh tét.
Căn bếp lá dừa nước không có hệ thống hút mùi hiện đại của năm 2026. Khói từ những thanh củi gộc, củi dừa khô bốc lên nghi ngút, cay xè, bao phủ cả gian bếp thành một màn sương mờ ảo. Ánh nắng sớm xuyên qua các kẽ liếp vách lá, tạo thành những luồng sáng vệt dài, rọi thẳng vào làn khói xám đang cuộn tròn bay lên nóc nhà.
Mùi khói củi hăng hắc, quyện với mùi thơm ngọt lịm của nước cốt dừa đang thắng, mùi thịt kho rục măng tươi và mùi nếp mới… tạo nên một thứ mùi hương đặc trưng của sự sum họp, của cái nghèo khó nhưng ấm áp tình người mà kiếp trước anh đã hoàn toàn đánh mất giữa những bữa tiệc buffet lạnh lẽo nơi nhà hàng sang trọng.
“Triết ơi! Coi chừng khói bay cay mắt đó con! Ra sân chơi với thằng Tèo đi.” Mẹ Triết vừa canh nồi nước lèo vừa quay sang quẹt mồ hôi trên trán, nhìn anh đầy lo lắng.
Triết khẽ cười, lấy tay quẹt vệt muội than dính trên má mẹ: “Con không sao đâu mẹ. Để con phụ chú Ba chụm củi cho.”
Anh ngồi bệt xuống nền đất, ôm một bó lá dừa khô, lanh lẹ nhét vào bửng bếp. Áp dụng kiến thức về Quá trình nhiệt động học và Sự lưu thông không khí, Triết không xếp củi chồng chéo nghẹt thở làm khói bốc thêm. Anh xếp các thanh củi dừa theo hình mái lều, tạo ra một khoảng trống ở giữa để oxy tràn vào tối đa. Chỉ một lát sau, ngọn lửa trong bếp lò bén nhanh, cháy bùng lên đỏ rực, tiếng củi nổ lép bép nghe vui tai, lượng khói mù mịt lập tức giảm đi rõ rệt.
“Ủa, thằng quỷ nhỏ nầy nhóm bếp khéo dữ thần nhen! Lửa cháy đều re luôn kìa!” Chú Ba đi vào ôm thêm củi, thấy bếp lò của Triết thì mắt tròn xoe khen ngợi.
Đến mười một giờ trưa, các mâm cỗ cúng ông cố đã được bày biện tươm tất trên chiếc bàn tròn giữa nhà thượng. Mâm cơm đầy đặn với dĩa thịt vịt luộc chấm nước mắm gừng cay xè, tô cà ri vịt béo ngậy ăn kèm bánh mì, đĩa tiết canh đỏ tươi rắc đậu phộng, và không thể thiếu những đòn bánh tét nhân mỡ đậu xanh cắt khoanh tròn trịa lấp lánh.
Ba Triết thắp ba nén hương trầm thơm ngát, nghiêm trang quỳ lạy trước bàn thờ tổ tiên. Cánh đàn ông, phụ nữ và đám con nít quây quần đứng phía sau, thành kính cúi đầu. Trong làn khói hương nghi ngút hòa cùng làn khói củi còn vương vấn từ gian bếp sau, Triết ngước nhìn tấm ảnh chân dung ố vàng của ông cố, lòng dâng lên một sự xúc động sâu sắc.
Khi bữa tiệc giỗ chính thức bắt đầu, tiếng ly rượu đế cụng nhau cạch cạch, tiếng các chú nói cười ha hả, tiếng các dì khen đòn bánh tét năm nầy nếp dẻo thơm quá… vang động cả một khoảnh sân vườn dừa. Thằng Tèo và thằng Hùng “Biện” cũng được ké một góc bàn con nít, miệng nhai đùi vịt ngồm ngoàm, mắt lén nhìn đại ca Triết đầy ngưỡng mộ.
Triết ngồi bên cạnh bà nội, gắp một miếng gan vịt mềm mại bỏ vào chén của cụ. Nhìn nụ cười hạnh phúc, rạng rỡ của mẹ, bờ vai vững chãi của ba và mái tóc trắng cước của nội hòa vào cái không khí náo nhiệt nầy, gã kỹ sư công nghệ năm 2026 hiểu rằng: Ngày giỗ ông cố hôm nay chính là sợi dây neo chặt anh lại với cội nguồn đất đai. Khói củi có thể làm cay mắt người già, làm lem luốc mặt mũi con nít, nhưng chính cái mùi khói mộc mạc ấy đã sưởi ấm và gắn kết những tâm hồn người dân xứ cù lao nầy lại với nhau qua bao thế hệ, tạo nên một vương quốc tuổi thơ rực rỡ và vững chãi nhất cuộc đời anh.