Cữu mẫu nghe đến điều lệ nội trú thì đặt chén trà xuống.
Chén sứ chạm mặt bàn, phát ra một tiếng rất khẽ. Tri Ý vẫn giật mình.
“Bao lâu?”
“Ba mươi ngày.”
“Ở cùng bao nhiêu người?”
“Con chưa hỏi.”
“Có chỗ thay áo riêng không?”
“Con cũng chưa biết.”
Đỗ Uyển nhìn cháu gái.
“Vậy mà con đã nhận lời?”
Tri Ý cúi đầu. Trên đường về, nàng đã nghĩ ra đủ cách giải thích. Đến lúc ngồi trước cữu mẫu, những lời ấy bỗng trở nên yếu ớt.
Đỗ Uyển không trách tiếp. Bà đứng dậy đóng cửa, kéo rèm cửa sổ rồi mới quay lại tháo cây trâm gỗ trên đầu nàng. Mái tóc bị buộc chặt suốt ngày đổ xuống vai, khiến da đầu Tri Ý nhói lên.
“Đau mà cũng không biết nới ra.”
“Con sợ tóc rơi.”
“Rơi vài sợi tóc không khiến con thành nữ nhân. Nhưng cứ sợ hãi nhìn trước ngó sau thì ai cũng sẽ thấy lạ.”
Bà cầm lược, chậm rãi chải từ ngọn tóc.
Tri Ý nhìn bóng hai người trong gương đồng. Cữu mẫu mới ngoài ba mươi, góa chồng đã bảy năm. Trước kia, bà từng trông coi cửa hàng giấy mực của nhà chồng. Sau khi cữu phụ mất, họ hàng nói phụ nữ không nên xuất đầu lộ diện, định thay bà quản sổ sách.
Bà đưa sổ nợ ra, yêu cầu người muốn tiếp quản trả luôn khoản thiếu của cửa hàng.
Từ đó không ai nhắc nữa.
“Ngày mai con cứ đi gặp thầy Lục.” bà nói. “Ta sẽ nhờ người hỏi chuyện nội xá.”
Tri Ý quay lại.
“Cữu mẫu…”
“Đừng vội cảm ơn. Nếu không có cách tự bảo vệ, con phải về.”
Bà đặt lược xuống.
“Muốn đi học là chuyện tốt. Nhưng con không cần đem cả bản thân ra đánh cược để chứng minh mình xứng đáng.”
Đêm ấy, Tri Ý nằm rất lâu không ngủ.
Tờ quy chế được đặt bên gối. Nàng đọc lại từng điều, lần đầu nhận ra mình đã dành quá nhiều công sức để nghĩ cách bước vào thư viện, mà chưa nghĩ đủ về chuyện sống bên trong.
—
Giờ Thìn hôm sau, nàng đến đúng hẹn.
Thầy Lục không đợi trong phòng tiếp khách. Một tiểu đồng dẫn nàng vòng qua Tàng Thư Các, đến căn nhà nhỏ có sân phơi đầy gỗ ở phía bắc.
Trong sân đặt một chiếc guồng nước cao ngang ngực. Bánh guồng khô ráo, một bên máng dẫn phủ đầy lá rụng.
Ông lão hôm qua đang xắn tay áo cạo một mấu gỗ.
“Đến rồi thì giúp ta nhặt lá.”
Tri Ý đặt túi sách lên ghế, bước đến bên máng.
Nước trong bể chứa phía trên được chặn bằng một tấm ván. Nàng dọn hết lá, kiểm tra miệng máng, thấy có một mảnh tre mắc ngang thì lấy ra.
Thầy Lục không ngẩng đầu.
“Vì sao lấy cả mảnh tre?”
“Nó chắn gần nửa dòng nước.”
“Có khi ta cố ý đặt vào đấy.”
Tay nàng dừng lại.
Ông cười một tiếng, đặt dao xuống.
“Biết nghi ngờ rồi thì tốt. Đưa bản vẽ đây.”
Tri Ý lấy tờ giấy đã gấp cẩn thận trong sách.
Ông xem rất lâu, lâu đến mức nàng nghe rõ tiếng chim sẻ nhảy trên mái ngói.
“Cha ngươi sửa chỗ này?”
“Vâng.”
“Đã làm thử chưa?”
“Làm rồi. Guồng nhỏ quay được, nhưng khi thay bằng guồng lớn, lúc nước cạn thì không nâng nổi.”
“Tại sao?”
“Gầu quá nặng. Học trò đã giảm bề dày gỗ.”
“Rồi sao?”
“Gầu nứt.”
Thầy Lục ngẩng lên nhìn nàng.
Tri Ý mím môi.
“Ba chiếc.”
Ông bật cười.
“Ta hỏi đã làm thử chưa, ngươi có thể nói guồng nhỏ quay được rồi dừng lại. Vì sao kể cả chuyện gầu nứt?”
“Vì nếu thầy làm theo bản vẽ này mà không biết, có thể cũng làm nứt.”
Nụ cười trên mặt ông nhạt dần, nhưng không phải vì không vui.
Ông cuộn bản vẽ, đưa lại.
“Đến đây.”
Hai người đứng trước chiếc guồng trong sân. Thầy Lục rút tấm ván chặn nước. Dòng nước từ máng đổ xuống, đập lên cánh guồng. Bánh gỗ chuyển động được một đoạn rồi mắc lại, rung lên nặng nề.
“Thợ nói phải tăng nước. Ngươi xem có đúng không.”
Tri Ý không trả lời ngay.
Nàng đi vòng quanh, quan sát trục, gầu và mối nối. Một lúc sau, nàng quỳ xuống bên bệ đỡ, đưa tay sờ lớp gỗ sẫm màu.
“Có thể đóng nước lại không ạ?”
Thầy Lục làm theo.
Khi dòng nước ngừng chảy, nàng thử xoay guồng bằng tay. Nó vẫn khó chuyển động.
“Trục bị bó.”
“Nhìn thấy rồi?”
“Chỗ tiếp xúc có vết mài mới. Có lẽ lúc lắp gỗ còn khô, khe để quá sát. Ngâm nước lâu, gỗ nở.”
“Vậy tăng nước có làm nó quay không?”
“Có thể. Nhưng phải dùng thêm sức nước để thắng chỗ ma sát này. Nếu mòn lệch hoặc kẹt hẳn thì vẫn hỏng.”
Thầy Lục gật đầu, đưa cho nàng một thanh than.
“Đánh dấu chỗ cần sửa.”
Tri Ý vén tay áo, cúi xuống. Trong lúc nàng làm, một người bước vào sân, đặt tập bài thi lên bàn.
Bùi Hoài Cẩn.
Nàng đứng dậy quá nhanh, đầu suýt va vào cánh guồng.
“Coi chừng.”
Hắn giữ lấy bánh gỗ trước khi nó bị nàng đẩy xoay.
Tri Ý lùi ra, bàn tay còn dính than vô thức chạm lên má.
Ánh mắt Hoài Cẩn dừng ở đó.
Hắn lấy khăn từ tay áo, nhưng vừa nhấc tay đã đổi ý, chỉ vào chậu nước bên tường.
“Bên trái.”
Nàng ngơ ngác.
“Trên mặt.”
Tri Ý quay đi rửa, tai nóng lên. Phía sau, thầy Lục vẫn thản nhiên hỏi:
“Bài của nó chấm xong chưa?”
“Chưa có đủ chữ ký của ba giáo tập.”
“Vậy cứ theo lệ.”
Ông nhìn sang nàng.
“Hôm nay ta gọi ngươi đến vì bản vẽ. Chuyện thi tuyển là chuyện khác. Hiểu không?”
Tri Ý lau tay, quay lại hành lễ.
“Học trò hiểu.”
“Hiểu thì về đi. Bản vẽ mang theo. Chỗ nào hỏng, về sửa tiếp.”
Nàng nhìn chiếc guồng, hơi do dự.
“Thưa thầy, học trò có thể chép lại kích thước chỗ trục bị bó không?”
Thầy Lục chỉ hộp thước trên bàn.
“Đừng làm mất đồ.”
—
Đến khi Tri Ý rời sân, mặt trời đã lên cao.
Hoài Cẩn đi cùng một đoạn. Hắn không nói nhiều, nàng cũng không biết nên mở lời thế nào.
Cuối cùng, chính nàng hỏi:
“Bùi sư huynh, nội xá… có mấy người một phòng?”
“Hai.”
“Chỗ tắm rửa thì sao?”
Hắn nhìn nàng.
Tri Ý lập tức bổ sung:
“Ta chưa từng ở xa nhà.”
“Phía tây có nhà tắm, chia gian riêng. Nước nóng phải lấy theo giờ. Mỗi dãy có phòng rửa mặt và nhà xí ở cuối sân.”
Nàng ghi nhớ từng chữ.
“Buổi tối có kiểm phòng không?”
“Sau tiếng trống cuối, quản xá đi một lượt.”
“Có được cài cửa?”
“Được. Nhưng khi gọi phải mở.”
Hoài Cẩn dừng bước.
“Ngươi ngủ hay đi lại ban đêm?”
“Không.”
“Hay có bệnh cần chăm sóc?”
“Cũng không.”
“Vậy đừng quá lo.”
Hắn nói câu ấy rất bình thường. Có lẽ với hắn, nàng chỉ là một công tử lần đầu rời nhà, đang sợ chiếc giường xa lạ.
Tri Ý vừa nhẹ nhõm vừa thấy chột dạ.
Đi đến ngã rẽ, hắn lấy từ tập giấy một tờ nhỏ.
“Bảng vật dụng nội trú. Ngoài cổng phát thiếu.”
Nàng nhận bằng hai tay.
Trên giấy liệt kê cả những thứ rất vụn vặt: khóa hòm, đèn, chậu đồng, màn ngủ.
Ở cuối, có dòng viết tay bằng mực khác màu: Mang thêm áo ấm. Ban đêm trên núi lạnh.
Tri Ý không biết lời nhắc ấy viết cho ai từ trước. Nàng vẫn gấp tờ giấy cẩn thận hơn những tờ khác.
—
Tin tức cữu mẫu hỏi được gần giống lời Hoài Cẩn.
Nội xá có giường riêng, giữa phòng đặt giá sách. Học trò được phép treo màn kín để tránh gió. Nhà tắm có chốt cửa, không bắt buộc phải tắm cùng giờ, chỉ cần tự xách nước nếu đến muộn.
Đỗ Uyển nhờ bà vú sửa mấy bộ áo lót có dây buộc thuận tay, lại chuẩn bị một túi vải kín đựng đồ dùng riêng.
“Những thứ này tự giặt, tự phơi ở chỗ kín. Đừng giao cho người khác.”
Tri Ý gật đầu.
“Không giả bệnh để trốn mãi. Người ta mời thầy thuốc đến thì con giải thích thế nào?”
Nàng gật thêm lần nữa.
“Và đừng nghĩ cứ nói ít, cúi đầu nhiều là giống nam nhân. Tri Hành nhà con có bao giờ yên lặng quá một bữa cơm không?”
Lần này Tri Ý bật cười.
Cữu mẫu nhìn nàng, ánh mắt dịu đi.
“Nhớ cười như thế. Người quá căng thẳng dễ tự làm mình lộ nhất.”
Buổi chiều trước ngày công bố kết quả, bà đưa nàng đi mua một đôi giày mới.
Đôi giày Tri Hành cho rộng quá nửa đốt ngón tay. Độn mãi, đi đường núi vẫn cọ rách gót.
Thợ giày cúi xuống nhìn chân nàng, không hỏi gì, chỉ lấy cỡ nhỏ hơn.
Tri Ý chợt nhận ra phần lớn người trên đời không chú ý đến mình nhiều như nàng tưởng.
Sự nhận ra ấy khiến nàng thở dễ hơn một chút.
—
Ngày treo bảng, sân trước Vân Đài đông nghịt.
Tri Ý đến sớm nhưng vẫn bị chắn ngoài cùng. Người phía trước nhón chân, người phía sau chen lên. Nàng đang định đợi đám đông tản bớt thì nghe một giọng quen thuộc:
“Thẩm huynh!”
Tạ Cảnh Minh đứng cạnh cây cột, tay cầm hai chiếc bánh nóng.
Hắn giơ một chiếc lên.
“Lần này có thịt.”
Tri Ý không hiểu vì sao người này mỗi lần gặp nàng đều đang ăn.
“Huynh xem bảng chưa?”
“Rồi.”
“Có tên huynh không?”
“Có.”
Nàng mừng thay hắn, sau đó mới thấy bàn tay mình lạnh ngắt.
Cảnh Minh không trêu lâu.
“Cũng có ngươi. Thứ sáu.”
Tri Ý nhìn hắn.
Hắn nghiêng người tránh đường, chỉ khoảng trống vừa xuất hiện trước bảng.
“Không tin thì tự xem.”
Nàng bước tới.
Mười tám cái tên viết ngay ngắn trên tờ giấy lớn. Thẩm Tri Hành đứng hàng thứ sáu. Bên cạnh có dấu son của thư viện.
Nàng đọc một lần, rồi thêm một lần nữa.
Tên không phải của nàng.
Nhưng những đêm ngồi tính bên đèn, những bản vẽ làm hỏng, những lần lén đứng ngoài huyện học nghe giảng — đều là của nàng.
Cảnh Minh đưa bánh vào tay nàng.
“Cầm đi, sắp nguội rồi.”
Tri Ý cầm lấy, cúi đầu cắn một miếng. Nhân bánh nóng làm đầu lưỡi bỏng nhẹ.
Nàng bỗng muốn khóc.
Ngay lúc ấy, bên cạnh vang lên một tiếng nói:
“Thứ sáu cũng phải. Được gọi riêng đến gặp thầy Lục, hẳn biết đề khó hơn người khác.”
Một thiếu niên mặc áo nâu đang nhìn bảng. Dáng người gầy, vai áo đã bạc, hộp thước bên hông cọ bóng vì dùng lâu.
Cảnh Minh nhíu mày.
“Ngươi nói gì?”
Người kia quay lại.
“Ta nói thứ hạng chưa chắc chỉ dựa vào bài thi.”
Tri Ý nhìn hắn, niềm vui vừa nhen bị một gáo nước lạnh dội xuống.
Nàng nhận ra tên hắn trên thẻ nhập học.
Kỷ Vân Chu. Người đứng thứ năm.
“Ta gặp thầy Lục sau khi đã nộp bài.” nàng nói.
“Có thể.”
“Huynh có thể xin xem bài thi khi thư viện công bố.”
Vân Chu nhìn nàng.
Tri Ý giữ giọng bình tĩnh.
“Nếu bài của ta không đáng thứ sáu, đến lúc ấy hãy nói tiếp.”
Giữa hai người lặng đi một nhịp.
Vân Chu không cãi, chỉ cất thẻ, quay người rời khỏi sân.
Cảnh Minh nhìn theo, bực bội cắn một miếng bánh.
“Ngày đầu đã khó chịu thế rồi.”
Tri Ý nhìn tờ bảng thêm lần nữa.
Nàng đã từng nghĩ, chỉ cần được vào học là đủ.
Hóa ra từ lúc bước qua cánh cửa ấy, nàng còn phải học cách giữ lấy chỗ đứng của mình.