Trăng lạnh như mày liễu cong, treo trên vịnh liễu ngó trông.
Non xanh nước biếc Việt Trung, sắc màu như vẽ trong gương.
Lan Khê mưa bụi ba ngày, hoa đào theo gió khéo bay.
Nửa đêm cá chép ngược dòng, ào ào lên bãi kiếm ăn.
Đó là nói về làng Lan Khê xưa kia, khi tiết trời thuận lợi, nhà nhà trồng lúa, người người nuôi tằm dệt lụa. Có cây liễu, có hoa đào, cá tôm trong sông bắt không xuể, tháng chín đồng lúa ngát hương hoa nhưng đó là chuyện trước khi nạn châu chấu xảy ra.
Năm nay khởi đầu đã chẳng phải một năm tốt lành, mùa xuân tằm bị bệnh không nhả được tơ kết kén. Dân làng vẫn còn gắng gượng được, chỉ mong ngóng mùa thu có thu hoạch, mọi người đều thắt lưng buộc bụng cho qua cái Tết. Nào ngờ từ mùa hạ đã ít mưa, đến mùa thu thì ngày càng khô hạn.
Nước trong dòng Lan Khê sớm đã cạn khô. Trên núi còn một mạch nước ngầm, suốt ngày róc rách chảy không ngừng, giếng khơi cạn rồi thì lại lên núi gánh về. Dòng nước từ một dòng lớn biến thành một sợi chỉ, rồi từ một sợi chỉ lại thành vài giọt rơi lã chã. Trời còn chưa sáng, đã có nhà lên núi hứng nước. Hứng được chút nào thì hay chút đó, ngoài để uống còn phải tưới cho ruộng đồng.
Trời đại hạn, sao cũng chẳng sáng, chỉ một vì sao treo tít chân trời, đỏ rực như mắt lửa. Các cụ già trong làng bảo đó là sao Hoả, chính vì nó xuất hiện nên mới phải chịu hạn hán cả năm trời.
Chút lương thực còn lại trong ruộng giữ được chẳng dễ dàng gì. Nào ngờ hạn hán chưa qua, nạn châu chấu lại kéo đến, bay rợp trời che đất, thấy thứ gì là gặm thứ đó. Lúa mì trong ruộng đã trổ đòng, bị chúng gặm cho sạch sành sanh.
Không chỉ lương thực, cây liễu, cây đào, cây du, thấy gì là chúng gặm nấy, vỏ cây cũng bị gặm trơ trụi. Ao cạn vốn đã không có nước, châu chấu đậu xuống đen kịt một mảng. Lũ châu chấu này có con biết bay, có con chỉ biết nhảy. Dân làng từng lấy lửa đốt, từng đàn từng đàn xông tới đè lên quả cầu lửa ấy, con sau giẫm lên con trước. Mương nước cũng chìm xác châu chấu từng lớp từng lớp, con sống đạp lên con chết, vẫn cứ há miệng gặm tất cả mọi thứ.
Lúc châu chấu hoành hành thì không thể ra khỏi nhà, một bức tường đất cũng không cản nổi chúng, bắt được châu chấu trong nhà thì ném vào đống lửa. Đói quá hóa liều, cũng có người ăn cả châu chấu. Thạch Quế cũng từng ăn, ném vào lửa kêu lách tách, cắn vào miệng toàn mùi khét, dù sao cũng có cái lót dạ. Nhưng nhiều thế này, bay đến che cả mặt trời mặt trăng, ăn sao cho xuể.
Cửa sổ có lỗ thủng, lũ côn trùng đó cứ thế chui thẳng vào nhà. Đốt lửa cũng vô dụng, lại sợ cháy nhà, đành lấy vung nồi bằng gỗ đóng lên cửa sổ để chặn.
Không có tiền mua nến thắp đèn dầu, người lớn ra ngoài bắt châu chấu, trong nhà chỉ còn Thạch Quế trông Hỉ Tử. Hỉ Tử mới bốn tuổi, mấy hôm nay khóc đến khản cả giọng, cứ nép vào người Thạch Quế. Hai người co ro trong góc tường.
Thạch Quế tự mình nuốt nước bọt khan, lấy một miếng vải thấm chút nước nhẹ nhàng bôi lên môi Hỉ Tử. Cậu bé vội mím môi, cổ họng như bốc khói, nhưng không hề khóc lóc mè nheo, nắm tay nhỏ xíu nhét dưới nách Thạch Quế. Đôi mắt vốn sáng tròn giờ đây đờ đẫn nhìn chằm chằm vào hoa văn đã sờn cũ trên vạt y phục của Thạch Quế, ngậm nửa ngón tay trong miệng. Thạch Quế đưa tay vuốt tóc cho Hỉ Tử.
Trong nhà không ai nói chuyện, dưới đất trải một lớp cỏ khô, trên cỏ khô là con bò đen đang nằm. Lúc châu chấu mới đến không kịp dắt nó vào nhà, chuồng chỉ có mái che, nó bị châu chấu cắn kêu ré lên. Con bò vốn hiền lành nhất mực, lúc đó lại cứ húc đầu vào cột. Chính Thạch Quế đã dắt nó vào nhà.
Trong nhà không thể thiếu một sức lao động như nó. Năm nay thì không xong rồi, sang năm còn phải trồng trọt, không trồng trọt lấy gì nộp tô thuế? Nộp tô thuế xong còn phải lo miếng ăn cho cả nhà, còn phải để lại giống lúa. Thạch Quế càng nghĩ càng hoảng, bế Hỉ Tử đặt lên chiếc ghế đẩu nhỏ rồi đứng dậy lục tìm cái vò sành vỡ dưới gầm giường, đổ ra một ít tiền.
Thạch Quế đếm đi đếm lại, 135 đồng tiền. Cả trong nhà ngoài ngõ cộng lại, cũng chỉ có vỏn vẹn 135 đồng tiền này thôi. Nàng ngẩn người nhìn cái vò vỡ một lúc rồi lại bỏ hết tiền vào, đi đến bên Hỉ Tử, vừa đưa tay ra Hỉ Tử liền tự động nép vào lòng.
Bên ngoài, tiếng châu chấu vỗ cánh rợp trời dậy đất, như thể mưa rào. Lúc chúng mới đến, dân làng quả thực vui mừng, ai cũng tưởng trời sắp mưa, còn có người trèo lên mái nhà, giơ thùng chờ trời cao ban ơn.
Nhưng trời cao không ban ơn, rơi xuống chẳng phải hạt mưa, mà là những ôn thần có cánh này. Thạch Quế cũng được tính nửa sức lao động, thường ngày đều theo người lớn đi bắt châu chấu. Nhưng nhà họ Từ ở xóm Đông không đóng chặt cửa sổ, đứa bé sơ sinh đặt trong nôi bị châu chấu gặm mất tai. Trong nhà cũng không dám để Hỉ Tử ở một mình, nên bảo Thạch Quế trông chừng. Trong nhà hễ bắt được con nào là phải giẫm chết ngay.
Trời không mưa, đất ruộng nứt nẻ. Đến cuối thu, những gì có thể gặm đều đã bị gặm sạch, hoa màu cũng chẳng cứu vãn được chút nào. Châu chấu đến thế nào thì đi thế ấy, nhảy qua mái nhà, một ngày một đêm đi sạch sành sanh. Thỉnh thoảng còn một hai con sót lại đang nhảy, bị bắt được thì bẻ cánh đốt sống.
Châu chấu đi rồi, quan huyện mới phái người đến trị nạn châu chấu. Người ta chất rơm rạ thành đống, đốt thành tro, nói rằng trong lá cây còn ẩn chứa trứng côn trùng, nếu không đốt đi thì sang năm lại tái diễn. Lửa cháy suốt một ngày, đến khi cháy hết, trời mới đổ mưa.
Mùa đông năm đó tuyết lại rơi, dày đến hơn ba thước. Người làng Lan Khê nghĩ rằng sang năm sẽ có một mùa màng tốt đẹp, nhưng cái Tết năm nay biết sống sao cho qua.
Ngày mùng 8 tháng chạp lẽ ra phải ăn cháo lạp bát, nhưng trong nhà lại không góp đủ tám loại gạo quả. Đành nấu cháo kê vàng, nói là cháo chứ loãng hơn cả canh. Thạch Quế và Hỉ Tử mỗi người một bát, đến lượt Thu Nương và Thạch Đầu thì cháo càng loãng hơn, chẳng còn thấy màu vàng nữa.
Bà Vu thấy bát của Thạch Quế đặc hơn, liền chửi mấy tiếng “đồ con gái nuôi tốn cơm tốn gạo”, rồi giơ tay định đánh Thu Nương, bị Thạch Đầu cản lại: “Quế Hoa còn nhỏ, nó chịu không nổi.”
Thạch Quế coi như không nghe thấy, gạn phần cháo đặc trong bát mình trộn vào bát của Hỉ Tử. Năm nay thằng bé gầy rộc đi, đôi má bầu bĩnh trắng trẻo trước kia giờ đã hóp lại. Con bò đen lớn trong nhà đã bán đi, tiền dành dụm định bụng đến mùa xuân đổi một con dê con, nuôi lớn cũng có thể đổi lấy tiền.
Lúc đi bắt châu chấu, Thạch Đầu bị ngã từ trên mái nhà xuống, bị thương ở lưng và chân. Không có tiền mời thầy lang, chỉ đắp cao dán, cả một mùa đông rồi mà vẫn chưa khỏi. Thạch Quế giúp cha chườm khăn nóng, vừa bưng chậu gỗ đến cửa thì nghe thấy tiếng thở dài não ruột bên trong, Thu Nương khóc nấc từng cơn.
Năm sau, xuân phân còn chưa tới, đầu làng đã có chiếc xe nhỏ vải xanh đỗ lại. Trong ngoài ai cũng biết, đó là Trần nương tử đến. Gọi một tiếng nương tử, thực ra là một mụ mối. Mùa hè năm ngoái bà ta đã đến một lần, mùa đông lại đến một lần nữa, mua đi mấy đứa con gái con trai. Nay mùa xuân lại đến, một lần là canh đúng dịp Tết, một lần là canh đúng lúc chuẩn bị gieo hạt.
Bà ta quen đi lại mấy làng này. Cái thời buổi này, ngoài bán con gái con trai, còn cách sống nào khác nữa đâu. Xe nhỏ của bà ta vừa dừng, liền tìm đến Bạch đại nương trước, nói muốn mua mấy đứa bé gái.
Nhà nào nhà nấy đều hết gạo nấu cơm, bà ta mang theo một xe giống lúa đến. Nhà nào có con gái, ngoài bạc ra còn có giống lúa. Thạch Quế ngồi trong nhà suốt một đêm, trời sáng thì tự mình chải tóc, y phục cố gắng phủi cho sạch sẽ, rửa sạch mặt mày tay chân rồi đi một mạch ra đầu làng đến nhà Bạch đại nương.
Chỗ Bạch đại nương đã có khá nhiều người dắt díu con trai con gái đến, hững ai bà có thể mắng đuổi về thì đều đã mắng đuổi rồi. Hễ nhà nào còn sống tạm được, bà đều không chịu giới thiệu.
Người đầy một nhà, vốn dĩ đã nhờ người nói giúp, định mang theo chút lễ vật, giờ đây chẳng có gì sất. Tiếng khóc vang lên khắp nơi, Bạch đại nương ngược lại còn tốn không ít nước cho họ uống, nhưng chẳng nhận được mấy người. Không phải tuổi đã lớn, thì lại là không chịu bán đứt. Bạch đại nương lựa lời khuyên họ ra về, quay vào nhà lại thở dài.
Đợi mọi người đi hết, Thạch Quế mới từ ngoài cửa lẻn vào. Bạch đại nương thấy là nàng, vẻ mặt có chút thả lỏng: “Là Quế Hoa à.” Vừa nói vừa rót cho nàng một chén nước, liếc thấy không có ai, còn vào nhà lấy ra một miếng đường.
Miếng đường này là do Trần nương tử mang đến. Bạch đại nương với Trần nương tử có họ hàng, họ hàng xa đến mười bảy mười tám đời, nhưng vẫn là họ hàng. Đến làng Lan Khê, Trần nương tử luôn mang cho bà chút đồ ăn.
Thạch Quế không đưa tay nhận. Thời buổi này, nhà có chút đồ ăn đã không dễ dàng gì, huống chi là đồ ăn vặt. Nàng không chịu nhận, Bạch đại nương nhất định bắt nàng ăn, bẻ ra một miếng vụn, cho nàng nếm chút vị ngọt.
Bạch đại nương quý nàng, vì nàng là do Bạch đại nương nhặt được. Lúc nhặt được nàng, tai còn rớm máu, dây rốn chưa cắt, cũng không biết là ai sinh con rồi cứ thế vứt ở đầu bờ ruộng. Nếu không phải Bạch đại nương bế con gái đầy tháng từ nhà mẹ đẻ về đi đường đêm, một đêm có lẽ đã chết cóng rồi.
Nhặt được nàng vào lúc hoa quế tháng tám thơm ngát, mang về liền gọi nàng là Quế Hoa. Cho nàng ăn cháo loãng, còn lấy y phục hồi nhỏ của con gái mình cho nàng mặc. Đứa bé tí xíu không khóc không quấy, chỉ tròn xoe đôi mắt long lanh, chớp chớp nhìn bà.
Vợ chồng Thạch Đầu thật thà, cưới nhau mãi mà không có con, chuyện nhà Bạch đại nương có thêm một bé gái đến tai họ. Họ mua nửa cân đường đến nhà, nói muốn nhận nuôi cô bé.
Bạch đại nương nhà mình cũng có con trai con gái, thêm một đứa nữa cũng không chăm xuể. Biết vợ chồng Thạch Đầu thật thà chăm chỉ, lúc này mới giao con bé cho họ. Quế Hoa từ đó mang họ Thạch, nuôi thấm thoát đã tám năm.
Nuôi nàng được hơn ba năm, Thu Nương liền có thai. Ai cũng nói là do họ tích đức, nên bà Mụ mới mở mắt thương, quả nhiên sinh được một cậu con trai. Thạch Quế từ nhỏ đã biết trông em, biết làm việc nhà, chưa bao giờ để vợ chồng Thạch Đầu phải lo lắng, quả thực coi nàng như con gái ruột mà nuôi nấng.
Những chuyện này ít ai nhắc đến, dân làng hiền lành, nhưng Thạch Quế lại biết rất rõ. Nàng còn nhớ mình nằm ngủ trên bờ ruộng, nghe thấy tiếng Bạch đại nương nói chuyện, những ký ức của kiếp trước vẫn còn quay cuồng trong đầu, một câu nói như đánh thức người từ trong mộng, nàng liền cất tiếng khóc ré lên.
Bạch đại nương nhìn Thạch Quế. Nàng liếm môi, rồi quỳ xuống trước mặt Bạch đại nương, giống như lạy Tết vậy. Năm nào Tết nàng cũng đến, vợ chồng nhà họ Thạch không nói cho nàng biết tại sao, chỉ bảo hồi nhỏ Bạch đại nương cứu mạng nàng, nên mỗi năm phải đến dập đầu một lần.
Nàng lại dập đầu Bạch đại nương một cái nữa, thẳng người dậy hỏi: “Đại nương, con đáng giá bao nhiêu tiền ạ?” Bạch đại nương nhất thời nghẹn lời. Thạch Đầu bị thương lúc bắt châu chấu, nhưng dù không bị thương trong thành cũng đâu thiếu người làm công ngắn hạn.
Chiếc vò sành vỡ trong nhà đã thấy đáy, không mời nổi thầy lang thì đành mua cao dán về đắp tạm, thứ đó sao mà có tác dụng được. Mất đi một lao động chính, một người đàn bà làm sao gánh vác nổi gia đình. Thu Nương lo đến không ngủ được, đúng lúc này Hỉ Tử lại đổ bệnh.
Thạch Quế đã suy nghĩ rất lâu. Trong làng cũng có người đến mua con dâu nuôi từ nhỏ, nhưng cuộc sống đó chắc chắn không dễ chịu gì, thà ra ngoài làm công còn hơn. Nàng cầu xin Bạch đại nương, tự bán thân mình, giống như con gái nhà họ Lưu trong làng, bán đi làm nha đầu. Khi nhà cửa dư dả rồi, sẽ chuộc nàng ra.
“Đại nương, con nghĩ kỹ rồi, không ký khế ước chết, chỉ ký khế ước sống, con ký mười năm.” Trong làng ít có người buôn bán, nhưng hễ có là có thể dò hỏi ra. Ký ba năm là làm công ngắn hạn, ký năm năm mười năm mới là làm công dài hạn. Làm nha đầu, thời gian ngắn quá người ta cũng không cần. Tám năm, mười năm, tiền cho không nhiều hơn bán đứt là bao, nhưng có số tiền đó là có thể sống qua ngày.
Bạch đại nương vành mắt đã đỏ hoe, thấy nàng một mình đến cửa là biết trong nhà chưa hay biết gì. Bà xoa đầu nàng: “Quế Hoa à, biết con hiếu thảo, nhưng bên ngoài không như trong làng đâu. Bán đi bao nhiêu đứa, chỉ có một đứa nhà họ Lưu trở về, cuộc sống không dễ dàng gì.”
Thạch Quế mím môi: “Con biết ạ.” Dù không dễ dàng cũng phải sống. Cái khó khăn trước mắt này không qua được, Thu Nương cũng sắp không chịu nổi nữa rồi. Nhà mà sụp đổ, nàng cũng sẽ lưu lạc không nơi nương tựa.
Trần nương tử tình cờ đến hỏi, vừa nhìn thấy Thạch Quế, liền liếc nhìn thêm một cái. Con gái làng Lan Khê ai nấy da dẻ cũng trắng ngần, chỉ riêng điểm này đã hơn khối người. Nha đầu trước mắt này vóc người nhỏ bé lại gầy gò, tóc còn hoe vàng, nhưng chỉ cần nuôi dưỡng tốt, chính là một mỹ nhân trong trứng nước.
Bạch đại nương đánh nhẹ vào người Trần nương tử một cái: “Đứa bé này bà không được đưa đến những nơi đó. Bà lựa một nhà nào rộng rãi, chủ nhân hòa nhã, cho nó vào làm nha hoàn, ký mười năm, nó còn trở về.” Vừa nói vành mắt bà vừa đỏ lên.
Thạch Quế cũng dập đầu Trần nương tử một cái, lúc này không mềm mỏng thì còn đợi đến lúc nào. Nàng tự mình muốn điểm chỉ, nhưng Trần nương tử lại không chịu: “Bảo bối, mối này không làm được đâu. Nha đầu làm gì có ai ký khế ước dài hạn như vậy. Ngươi mới mấy tuổi, một nửa thời gian là nuôi ngươi, khó khăn lắm mới làm được việc, lại sắp phải thả đi rồi. Ai chịu làm ăn lỗ vốn thế này.”
Thạch Quế sững người, nàng biết trong làng có người làm công dài hạn, ngắn hạn. Mười năm tám năm là dài hạn, ba tháng năm tháng là ngắn hạn, nhưng không ngờ cách tính của nha đầu lại khác. Nàng há miệng mấy lần mà không thốt ra được lời nào, cắn răng nói liều: “Vậy ký khế ước chết.”