Lần đầu tiên mặc áo của huynh trưởng, Thẩm Tri Ý phát hiện việc khó nhất không phải giấu tóc, mà là bước qua ngưỡng cửa.
“Bước dài hơn.”
Nàng làm theo.
“Đừng kéo vạt áo.”
Nàng buông tay.
“Cũng đừng đi như thể sắp đánh người.”
Tri Ý quay đầu.
Thẩm Tri Hành ngồi trên giường, chân trái bó nẹp đặt trên một chiếc ghế thấp. Nhìn vẻ mặt muội muội, hắn lập tức ngậm miệng. Một lát sau, khóe môi vẫn không nhịn được mà cong lên.
Hai huynh muội sinh cùng ngày, khuôn mặt có đến sáu phần giống nhau. Khi còn nhỏ, chỉ cần đổi y phục là có thể lừa được người bán kẹo đầu ngõ. Nhưng năm nay cả hai đã mười tám tuổi. Tri Hành cao hơn nàng gần một cái đầu, vai rộng, da sạm vì thường xuyên ra ngoài; còn nàng dù đã mặc áo cổ cao, buộc tóc thật chặt, đứng dưới ánh sáng vẫn khiến người ta muốn nhìn thêm lần nữa.
Tri Ý cúi xuống xem đôi giày đã độn đế.
“Huynh chắc chưa có ai ở thư viện gặp huynh?”
“Người đưa thư tiến cử chỉ gặp phụ thân. Ta chưa từng đến Vân Đài.”
“Còn bức họa chân dung?”
“Thư viện tuyển học trò, không tuyển phò mã. Muốn chân dung làm gì?”
Tri Ý không cười.
Nàng lấy tấm giấy ghi danh trên bàn, đọc lại từng hàng. Thẩm Tri Hành, mười tám tuổi, người huyện Thanh Khê. Cha là Thẩm Hoài Chương, từng giữ chức huyện thừa, đã mất. Người tiến cử: Chu Kính, giáo dụ huyện học.
Mọi chữ đều thật.
Chỉ có người cầm giấy là giả.
Tri Hành nhìn nàng một lúc, chợt thu vẻ đùa cợt.
“Muội vẫn có thể đổi ý.”
Ngoài cửa, tiếng mưa rơi trên mái hiên lộp bộp. Hòm hành lý đã được buộc dây từ đêm qua, đặt ngay dưới chân bàn. Bên trong có ba bộ áo nam, hai đôi giày, một túi bạc và cuốn sách cũ đến mức gáy phải khâu lại hai lần.
Tri Ý đặt giấy ghi danh xuống.
“Năm mười ba tuổi, muội muốn theo phụ thân đến huyện học nghe giảng. Người giữ cửa bảo đợi hôm nào không có học trò sẽ cho vào.”
Tri Hành im lặng.
“Muội đợi đến cuối năm. Sau đó mới biết hôm nào không có học trò thì cũng chẳng có thầy.”
Nàng vuốt phẳng nếp nhăn trên vạt áo.
“Lần này muội không muốn đợi nữa.”
—
Vân Đài nằm ở phía đông kinh thành, vốn là thư viện tư nhân do ba đời nhà họ Tạ góp tiền duy trì. Những năm gần đây, triều đình cần người giỏi tính toán, đo đạc, nên cho phép thư viện mở thêm khoa Minh toán bên cạnh kinh nghĩa.
Học trò xuất sắc được theo các giáo tập đi khảo sát đê điều, cầu đường. Sách trong Tàng Thư Các có những bản đồ thủy đạo mà bên ngoài bỏ bạc cũng không mua được.
Tri Ý muốn đến đó từ hai năm trước.
Khi ấy phụ thân còn sống. Ông từng chỉ vào một dòng tên trên sách, nói người viết chú giải này là thầy Lục ở Vân Đài, có thể nhìn mực nước trên cọc gỗ mà tính được mùa sau phải dời cửa dẫn nước đến đâu.
Nàng hỏi ông có thể đưa mình đến bái sư không.
Phụ thân im lặng rất lâu rồi đáp:
“Cha có thể thử viết thư.”
Lá thư chưa kịp gửi thì đê Thanh Khê vỡ.
Sau tang sự, sách của ông được chia thành hai phần. Kinh sử để lại cho Tri Hành; toán thư và những bản vẽ bị nước làm nhòe, nàng giữ.
Năm nay, Chu giáo dụ nhớ tình cũ, tiến cử con trai bạn mình đến Vân Đài dự thi. Nhưng Tri Hành ngã ngựa trước ngày lên đường nửa tháng, chân gãy, ít nhất phải dưỡng thương đến cuối mùa hạ.
Hắn vốn muốn học luật lệ, sau này làm một người xử án sáng suốt. Năm sau thi lại đối với hắn không phải chuyện quá lớn.
Còn Tri Ý đã đứng ngoài quá nhiều cánh cửa.
Tối hôm nàng nói ra ý định, mẫu thân không mắng, chỉ bắt nàng ngồi xuống, hỏi liên tiếp hơn mười câu.
Tắm rửa thế nào? Đau ốm thì sao? Nếu phải ở chung? Nếu bị người ta phát hiện giữa đêm? Có chắc thi đỗ không? Có hiểu một khi xảy ra chuyện, không chỉ mình nàng mất mặt?
Tri Ý trả lời được quá nửa.
Những câu còn lại, ba mẹ con cùng nghĩ cách.
May mà Vân Đài cho phép học trò có thân quyến ở kinh thành xin ở ngoài. Cữu mẫu của nàng có một căn nhà nhỏ gần phố Nam Kiều, góa bụa nhiều năm, sống cùng một bà vú già. Nàng sẽ ở đó, đi học mỗi ngày.
Thư viện là trường tư, giấy tiến cử cũng chỉ dùng để vào cửa dự thi. Nàng chưa chạm đến danh sách khoa cử của triều đình. Nhưng việc bị đuổi học, bị chê cười, thậm chí kéo theo Chu giáo dụ mất uy tín, vẫn là cái giá có thật.
Trước khi nàng lên xe, mẫu thân tự tay sửa lại cổ áo cho nàng.
“Có chuyện thì về.”
Tri Ý gật đầu.
Bà giữ tay nàng thêm một lúc.
“Mẹ bảo con về nhà. Không phải bảo con cố chịu cho đến khi không chịu nổi.”
—
Đến Vân Đài, mưa vừa tạnh.
Dưới chân núi, xe ngựa chen thành một hàng dài. Những công tử mặc gấm đứng nép dưới ô, gia nhân ôm hòm sách chạy qua chạy lại. Tri Ý mang hành lý gọn nhẹ, chỉ đeo một túi vải đựng bút mực.
Nàng vừa bước xuống xe thì bánh xe phía trước lún vào hố nước.
Một tiếng quát vang lên:
“Lùi ra! Đã bảo lùi ra!”
Con ngựa bị kéo cương đột ngột, hí lên, móng trước giẫm mạnh xuống đất. Tri Ý lập tức lùi về phía bậc đá. Chiếc hòm buộc sau xe nghiêng đi, một ống tranh rơi xuống, lăn thẳng đến chân nàng.
Nàng cúi nhặt.
“Đừng cầm đầu ấy!”
Tiếng nhắc đến quá muộn. Nắp ống bật ra, một cuộn giấy trượt xuống.
Tri Ý dùng tay còn lại đỡ được trước khi nó chạm vũng bùn.
Người trên xe thở phào rõ to.
Đó là một thiếu niên mặc áo màu xanh nhạt, tuổi chừng mười chín, khóe mắt hơi cong, trông như lúc nào cũng sắp cười. Hắn nhảy xuống xe, bỏ mặc gia nhân đang loay hoay cứu bánh, bước đến nhận cuộn giấy.
“Đa tạ. Thứ này mà bẩn, hôm nay ta chưa vào học đã phải về nhà chép sách.”
Tri Ý liếc qua phần giấy vừa bung.
Một khúc sông, hai dãy núi, vài nét đánh dấu cửa nước.
Nàng khựng lại.
“Bản đồ huyện Tây Hà?”
Thiếu niên ngước mắt.
“Ngươi nhận ra?”
“Ở đây có núi Ngọa Ngưu.”
Nàng chỉ vào một đường mực rồi thu tay ngay.
Hắn nhìn theo, cười.
“Ta còn tưởng ngươi từng đến đó.”
“Chưa.”
“Vậy chắc đọc nhiều sách lắm.”
Hắn cuộn giấy lại, lần này cài nắp thật chặt.
“Tạ Cảnh Minh. Ngươi tên gì?”
Tri Ý đã tập câu trả lời này suốt mấy ngày, nhưng khi thực sự phải nói, đầu lưỡi vẫn cứng đi một thoáng.
“Thẩm Tri Hành.”
“Tri Hành hợp nhất. Tên hay.”
Cảnh Minh nhìn tờ giấy lộ ra trong tay nàng.
“Cũng thi Minh toán?”
Nàng gật đầu.
“Vậy cùng đi. Ta biết đường.”
Hắn nói rất tự nhiên, như thể hai người đã quen nhau từ trước. Tri Ý chưa kịp đáp, hắn đã quay sang dặn gia nhân mang hành lý đi trước, còn mình bước lên bậc đá.
Đi được vài bước, hắn thấy nàng không theo thì dừng lại.
“Sao thế?”
Tri Ý chỉ chiếc ống tranh.
“Dây buộc sắp tuột.”
Cảnh Minh cúi nhìn, quả nhiên nút dây chỉ còn mắc hờ.
Hắn buộc lại, lần này dùng cả hai tay kéo thử.
“Thẩm huynh, lát nữa nếu được ngồi cạnh ngươi thì tốt.”
“Trong phòng thi không được nói chuyện.”
“Ta chỉ mong ngươi nhắc trước khi nghiên mực của ta rơi xuống.”
—
Người kiểm giấy ở cổng là một thư lại lớn tuổi.
Ông xem giấy tiến cử, đối chiếu dấu đỏ, hỏi quê quán và ngày sinh. Tri Ý trả lời đúng từng câu, hai tay giấu trong tay áo đã hơi ẩm.
Sau lưng thư lại có một thanh niên mặc trường sam xám đang đứng đọc danh sách.
Người ấy cao, dáng thẳng, đầu ngón tay giữ trang giấy có một vết mực nhạt. Nghe nàng đọc tên, hắn ngẩng lên.
Ánh mắt dừng trên mặt nàng lâu hơn một chút so với những người trước.
Tri Ý không né tránh, nhưng vô thức thẳng lưng.
Thư lại đóng dấu lên thẻ dự thi, đưa trả.
“Minh toán, phòng phía tây. Không được mang sách vào.”
Nàng nhận thẻ, đang định đi thì người áo xám lên tiếng:
“Chờ đã.”
Tim nàng đập mạnh.
Hắn chỉ túi vải bên hông nàng.
“Trong đó có gì?”
“Bút, nghiên, mực. Còn có…”
Nàng dừng một chút, lấy cuốn toán thư ra.
“Ta sẽ gửi lại.”
Hắn nhìn gáy sách được khâu bằng chỉ xanh.
“Được mang dụng cụ tính toán. Sách phải để ngoài. Quy định ghi ở cổng.”
“Ta sơ suất.”
Tri Ý giao sách cho thư lại. Khi buông tay, một tờ giấy kẹp bên trong rơi xuống.
Người áo xám cúi nhặt trước nàng.
Đó là bản vẽ một chiếc guồng nước, có vài dòng ghi chú bên cạnh. Ở góc dưới, phụ thân đã viết một câu bằng mực son: Trục quá nặng, thử giảm nửa tấc.
Ngón tay nàng khẽ co lại.
Người kia không hỏi, chỉ đặt tờ giấy trở vào đúng trang rồi trả sách cho thư lại.
“Thi xong nhớ nhận.”
Tri Ý khẽ đáp lời.
Đi qua cổng, Cảnh Minh nghiêng đầu nói nhỏ:
“Bùi Hoài Cẩn. Học trò đứng đầu khóa trước, năm nay phụ giúp giáo tập coi thi.”
Nàng quay lại nhìn một lần.
Bùi Hoài Cẩn đã cúi xuống danh sách, dường như chuyện vừa rồi không đáng để nhớ.
“Huynh ấy lúc nào cũng nghiêm như thế à?”
“Ta từng thấy hắn cười.”
“Khi nào?”
“Lúc bắt được ta trèo tường.”
Tri Ý quyết định không hỏi thêm.
—
Đề thi đầu tiên dễ hơn nàng tưởng.
Một kho có sáu trăm thạch gạo. Mỗi ngày phải chuyển đủ hai mươi thạch đến trạm cứu tế. Hao hụt trên đường bằng một phần mười lượng gạo xuất kho. Hỏi số gạo trong kho đủ cấp mấy ngày.
Nàng viết: Hai mươi bảy ngày.
Sau đó trình bày phép tính, kiểm tra lại rồi chuyển sang câu tiếp theo.
Đến tờ cuối cùng, nàng dừng bút.
Trước mặt là một bản đồ đường vận chuyển. Thí sinh phải chọn giữa đường núi, đường sông và đường qua bãi thấp, tính thời gian cùng số xe thuyền cần dùng để đưa lương đến nơi trong hạn định.
Đường qua bãi thấp ngắn nhất.
Nếu chỉ dựa vào các con số đề bài cho, đó là đáp án tốt nhất.
Nhưng ở góc bản đồ có một dòng chữ nhỏ: Vận lương vào trung tuần tháng sáu.
Tri Ý nhìn ký hiệu cống nước gần bãi.
Nàng lấy thước đo lại độ cao ghi trên bản đồ, rồi đọc từ đầu một lần nữa.
Ngoài cửa sổ, nước mưa còn nhỏ từ mái hiên xuống chiếc chum đặt dưới sân. Từng giọt, từng giọt.
Nàng nhớ đêm đê Thanh Khê vỡ, trong nhà cũng có tiếng nước như thế.
Bút dừng trên giấy khá lâu.
Cuối cùng, nàng gạch đi dòng tính vừa viết.
—
Bài thi được thu lúc quá trưa.
Thí sinh chưa được về ngay mà phải chờ gọi tên vấn đáp. Trong sân, có người tụm lại so đáp án, có người lấy bánh mang theo ra ăn.
Cảnh Minh tìm thấy Tri Ý dưới một gốc hòe.
“Đường bãi thấp, mười tám xe, đúng không?”
“Ta chọn đường núi.”
Nửa miếng bánh trên tay hắn dừng giữa không trung.
“Đường núi phải đi thêm hai ngày.”
“Ừ.”
“Còn phải đổi xe nhỏ.”
“Ừ.”
Cảnh Minh nhìn nàng.
“Ngươi tính ra bao nhiêu?”
Tri Ý nói con số. Hắn cúi đầu nhẩm lại, nét cười dần biến mất.
“Không kịp hạn.”
“Nếu toàn bộ lương thực đều đi đường ấy thì không kịp. Nhưng có thể chuyển một phần bằng thuyền, phần còn lại đi đường núi.”
“Vậy phải tốn thêm tiền thuê người.”
“Ta có tính.”
Cảnh Minh im một lát, bỗng nhét chiếc bánh còn nguyên trong tay kia cho nàng.
“Ăn trước đi.”
“Tại sao?”
“Ta có cảm giác lát nữa ngươi sẽ phải nói rất nhiều.”
Hắn đoán đúng.
Chưa đầy nửa khắc sau, một học trò phụ việc bước ra khỏi gian phòng phía tây.
“Thẩm Tri Hành.”
Tri Ý phủi vụn bánh trên tay, đứng dậy.
Trong phòng có ba người.
Một vị giáo tập râu hoa râm ngồi giữa, trước mặt đặt bài thi của nàng. Bùi Hoài Cẩn đứng bên cạnh cửa sổ, tay cầm bản đồ.
Vị giáo tập không bảo nàng ngồi.
“Tại sao tự ý thêm điều kiện vào đề?”
Tri Ý nhìn bài thi.
“Học trò không thêm.”
“Đề không nói đường bãi thấp bị ngập.”
“Nhưng có ghi thời gian vận lương, cao độ mặt đường và mức nước mùa hạ của trạm thượng lưu.”
Ông đẩy bài thi về phía trước.
“Người khác đều làm được. Chỉ mình ngươi cho rằng không đi được?”
Trong khoảnh khắc ấy, Tri Ý chợt hiểu cảm giác của phụ thân khi đứng trước những người không muốn nghe ông nói.
Nàng hít vào chậm rãi.
“Đường ấy đi được. Nhưng không nên đặt toàn bộ số lương cứu tế vào đó.”
Vị giáo tập nhíu mày.
Nàng chỉ lên bản đồ.
“Cống phía bắc thoát nước vào sông. Mực nước mùa hạ ở đây cao hơn mặt bãi. Khi sông lên, cống phải đóng để tránh nước chảy ngược. Nếu gặp mưa liên tiếp, nước trong bãi không thoát được.”
“Đó chỉ là khả năng.”
“Vâng. Vì vậy học trò không viết chắc chắn sẽ ngập.”
Nàng ngẩng đầu.
“Học trò viết rằng nên chia đường vận chuyển. Dù một đường bị chặn, trạm cứu tế vẫn còn lương để chờ.”
Trong phòng yên lặng.
Người từ đầu đến cuối chưa nói gì, một ông lão ngồi ở góc bàn, bỗng đưa tay lấy bài thi.
“Ngươi học thủy lý với ai?”
“Gia phụ có dạy đôi chút.”
“Thẩm Hoài Chương?”
Tri Ý siết nhẹ đầu ngón tay.
“Vâng.”
Ông lão nhìn nàng lâu hơn.
“Chiếc guồng nước trong sách ngoài cửa cũng là của ông ấy?”
Nàng không ngờ chuyện đó đã được nhắc đến ở đây.
“Là bản vẽ của học trò. Gia phụ sửa giúp.”
Ông đặt bài xuống.
“Ngày mai mang đến cho ta xem.”
—
Khi ra khỏi phòng, chân Tri Ý mới thấy hơi mềm.
Nàng không biết mình làm tốt hay làm hỏng. Vị giáo tập ngồi giữa vẫn chưa nói chấp nhận đáp án, còn ông lão kia cũng không hứa điều gì.
Bùi Hoài Cẩn đi ra sau nàng.
“Thẩm Tri Hành.”
Nàng quay lại, cố quen với việc cái tên ấy đang gọi mình.
Hắn đưa cuốn sách đã gửi ở cổng.
“Thầy Lục muốn xem bản vẽ. Ngày mai đến giờ Thìn.”
Thầy Lục.
Tri Ý nhìn lại cánh cửa khép kín, mất một lúc mới quay về được với người trước mặt.
“Vậy… ta có thể vào thư viện?”
“Danh sách trúng tuyển ba ngày nữa mới công bố.”
Hắn dừng một chút.
“Ngày mai chỉ là đến gặp thầy.”
Nàng ôm sách, gật đầu. Niềm vui vừa dâng lên vẫn không tan hết.
Bùi Hoài Cẩn nhìn bàn tay nàng giữ chặt bìa sách, rồi nhìn nét cười chưa kịp giấu trên khuôn mặt ấy.
Lúc kiểm giấy, hắn đã thấy vị thí sinh này có dung mạo quá nổi bật. Nhưng khi ấy người trước mặt luôn mím môi, đứng thẳng đến cứng nhắc, chẳng khác gì đang đề phòng một cuộc khám xét.
Bây giờ mới có chút dáng vẻ của người trẻ.
Hắn dời mắt.
“Còn một việc. Ngươi xin ở ngoài?”
“Vâng. Nhà thân quyến của ta ở Nam Kiều.”
“Đọc lại quy chế nhập học đi.”
Tri Ý khựng lại.
Hoài Cẩn chỉ vào tờ giấy gấp trong cuốn sách, thứ thư lại vừa phát cùng thẻ dự thi.
“Quy chế đã đổi từ đầu năm. Học trò mới phải ở nội xá ba mươi ngày để hoàn tất khảo hạch. Sau đó mới xét đơn ngoại trú.”
Gió thổi qua hành lang, làm mép giấy trong tay nàng rung lên.
Tri Ý mở tờ quy chế.
Ngay dưới điều khoản về giờ học, mấy hàng chữ hiện rõ ràng, không có chỗ nào để hiểu theo cách khác.
Ba mươi ngày.
Ăn, ngủ, sinh hoạt cùng những nam tử nàng chưa từng quen biết.
Nàng đứng lặng.
Ngoài sân, Tạ Cảnh Minh đang vẫy tay gọi nàng, nụ cười sáng đến mức từ đầu hành lang cũng thấy được.
Bùi Hoài Cẩn vẫn chờ bên cạnh.
“Có khó khăn gì sao?”
Tri Ý ngẩng lên.
Trong một thoáng, nàng nghĩ đến chiếc xe ngựa còn đợi dưới chân núi, đến lời mẫu thân dặn trước khi đi.
Có chuyện thì về.
Rồi nàng nhìn cuốn sách trong tay. Góc giấy thò ra ngoài vẫn còn nét mực son của phụ thân.
“Không.”
Nàng nghe thấy giọng mình, bình tĩnh hơn điều nàng thực sự cảm thấy.
“Ta chỉ cần… chuẩn bị thêm ít hành lý.”